منظرگاه مديريتی امام جعفر صادق(ع)

حدیث1

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : صُم صَوماً یَقطَعُ شَهوَتَکَ ، ولا تَصُم صَوماً یَمنَعُکَ مِنَ الصَّلاةِ ؛ فَإِنَّ الصَّلاةَ أحَبُّ إلَی اللّه ِ مِنَ الصِّیامِ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان نصایح لقمان علیه السلام به پسرش ـ : روزه ای بگیر که شهوتت را قطع کند و روزه ای نگیر که از نماز، بازت دارد؛ زیرا نماز، نزد خدا محبوب تر از روزه است .
بحار الأنوار، ج 13، ص 411، ح 2

حدیث2

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ، ویُشهَدُ عَلَیها ... ولِلعالِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : العِلمُ بِاللّه ِ ، وبِما یُحِبُّ ، وبِما یَکرَهُ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: "ای پسرم! هر چیز نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود و بر اساس آن ، گواهی می گردد. دانشمند نیز سه نشانه دارد: شناختن خدا و آنچه خداوند دوست دارد و آنچه دوست ندارد."
الخصال : ص 121 ح 113 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 415 ح 8 .

حدیث3

امام صادق علیه السلام :
کانَ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ أن قالَ لَهُ : یا بُنَیَّ ، اِجعَل فی أیّامِکَ ولَیالیکَ وساعاتِکَ نَصیباً لَکَ فی طَلَبِ العِلمِ ، فَإِنَّکَ لَن تَجِدَ لَهُ تَضییعا مِثلَ تَرکِهِ .
امام صادق علیه السلام: یکی از نصایح لقمان به پسرش، این بود که گفت : "ای پسرم! بخشی از روز و شب و ساعات خود را برای دانش پژوهی قرار ده؛ زیرا هیچ زیانی را مانند ترک آن نخواهی یافت."
بحار الأنوار، ج 13، ص 415، ح 7 .

حدیث4

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، إن تَأَدَّبتَ صَغیراً انتَفَعتَ بِهِ کَبیراً ، ومَن عَنی
امام صادق علیه السلام ـ در بیان موعظه لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! اگر در کودکی ادب آموختی ، در بزرگی سودش را می بری . هر کس آهنگ ادب کند ، به آن اهتمام می ورزد، و هر کس بدان اهتمام ورزد ، زحمتِ دانستن آن را تحمّل می کند، و هر کس زحمت دانستن آن را بپذیرد ، جستجویش [در پی دانش] زیاد می شود، و هر کس جستجویش زیاد شود، سودش را درمی یابد . پس آن را عادت خود قرار دِه؛ چرا که تو جانشین گذشتگانی و به وسیله آن ، جانشین خود را سود می بخشی و علاقه مند ، برای آن به تو امید می بندد و ترسان، از عظمت تو می هراسد . و از تنبلی نسبت به آن و از رفتن در پیِ غیر آن بپرهیز ؛ زیرا اگر در برابر دنیا شکست بخوری ، در برابر آخرت ، مغلوب نمی شوی ؛ ولی اگر جستجوی دانش در جایگاه های خودش را از دست بدهی ، در برابر آخرت ، مغلوب می شوی . بخشی از روزها و شب ها و لحظاتت را برای جستجوی دانش قرار بده ؛ چرا که تو زیانی شدیدتر از ترک آن را نمی یابی. و در آن ، با هیچ فرد لجوجی مستیز، و با هیچ فقیهی مجادله، با هیچ پادشاهی دشمنی، و با هیچ ستمگری همراهی نکن و او را تصدیق منما . و با فاسقِ آلوده به گناه ، همنشینی نکن، و با متّهم [نیز] همنشینی نکن، و دانش خود را ذخیره کن ، همان طور که پولت را ذخیره می کنی.
فی المصدر : «غنی» ، والتصویب من بحار الأنوار وقصص الأنبیاء : ص 194 ح 243 . وعَنَی الأَمرُ فلاناً : أهَمَّهُ . ویقال : عَنی بأمر فلان (المعجم الوسیط : ج 2 ص 633 «عنا»).

حدیث5

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لا تَتَعَلَّمِ العِلمَ لِتُباهِیَ بِهِ العُلَماءَ ، أو تُمارِیَ بِهِ السُّفَهاءَ ، أو تُزانَ بِهِ فِی المَجالِسِ ، ولا تَترُکِ العِلمَ زَهادَةً فیهِ ورَغبَةً فِی الجَهلِ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! دانش را برای فخر فروشی نزد دانشمندان یا نزاع با سفیهان یا زینت مجالس ، نیاموز و همچنین ، دانش را از سرِ بی رغبتی به آن و تمایل به نادانی ، رها نکن» .
دعائم الإسلام : ج 1 ص 83 ، قصص الأنبیاء : ص 190 ح 238 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 417 ح 10 .

حدیث6

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، جالِسِ العُلَماءَ وزاحِمهُم بِرُکبَتَیکَ ، لا تُجادِلهُم فَیَمنَعوکَ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان نصایح لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! با دانشمندان همشین باش و با زانو زدنت ، جایشان را تنگ کن ؛ ولی با آنان به مجادله نپرداز ، که در این صورت ، تو را از حضور باز می دارند.
تفسیر القمّی : ج 2 ص 164 ، بحار الأنوار : ج 1 ص 204 ح 22 .

حدیث7

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ علیه السلام : یا بُنَیَّ ، لا تَتَّخِذِ الجاهِلَ رَسولاً ، فَإِن لَم تُصِب عاقِلاً حَکیماً یَکونُ رَسولَکَ فَکُن أنتَ رَسولَ نَفسِکَ . یا بُنَیَّ ، اِعتَزِلِ الشَّرَّ یَعتَزِلکَ .
امام صادق علیه السلام :لقمان گفت: «ای پسرم! نادان را پیک خود انتخاب مکن. اگر شخص عاقل و حکیم که فرستاده تو باشد، پیدا نکردی، خود فرستاده خودت باش. ای پسرم! از بدی دوری کن تا آن هم از تو دوری کند» .
قصص الأنبیاء : ص 196 ح 247 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 421 ح 16 .

حدیث8

امام صادق علیه السلام :
ـ لَمّا قیلَ لَهُ ما کانَ فی وَصِیَّةِ لُقمانَ ـ : کانَ فیهَا الأَعاجیبُ ، وکانَ أعجَبَ ما فیها أن قالَ لاِبنِهِ : خَفِ اللّه َ خیفَةً لَو جِئتَهُ بِبِرِّ الثَّقَلَینِ لَعَذَّبَکَ ، وَارجُ اللّه َ رَجاءً لَو جِئتَهُ بِذُنوبِ الثَّقَلَینِ لَرَحِمَکَ .
امام صادق علیه السلام ـ وقتی به ایشان گفته شد : در وصیت لقمان چه بود؟ ـ : در آن ، شگفتی های فراوانی بود و عجیب تر از همه ، این است که به پسرش گفت: «از خدا چنان بترس که [گویی] حتّی اگر با همه خوبی های انس و جن به پیشگاهش برسی ، عذابت می کند و چنان به خدا امیدوار باش که [گویی ]حتّی اگر با همه بدی های انس و جن به پیشگاهش برسی ، به تو رحم می کند» .
الکافی : ج 2 ص 67 ح 1 ، بحار الأنوار : ج 78 ص 259 ح 151 .

حدیث9

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، خَفِ اللّه َ خَوفاً لَو أتَیتَ القِیامَةَ بِبِرِّ الثَّقَلَینِ خِفتَ أن یُعَذِّبَکَ ، وَارجُ اللّه َ رَجاءً لَو وافَیتَ القِیامَةَ بِإِثمِ الثَّقَلَینِ رَجَوتَ أن یَغفِرَ لَکَ . فَقالَ لَهُ ابنُهُ : یا أبَتِ ، وکَیفَ أُطیقُ هذا وإنَّما لی قَلبٌ واحِدٌ . فَقالَ لَهُ لُقمانُ : یا بُنَیَّ لَوِ استُخرِجَ قَلبُ المُؤمِنِ فَشُقَّ لَوُجِدَ فیهِ نورانِ ، نورٌ لِلخَوفِ ونورٌ لِلرَّجاءِ
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش موعظه کرد : «ای پسرم! از خدا چنان بترس که اگر قیامت را با همه خوبی های انس و جن دریابی، باز هم بهراسی که خداوند عذابت کند. و به خدا چنان امیدوار باش که اگر قیامت را با همه بدی های انس و جن دریابی، امیدوار باشی که خداوند تو را بیامرزد » . پسرش به او گفت: ای پدرم! چگونه می توانم چنین باشم ، در حالی که تنها یک قلب دارم؟ لقمان گفت: «ای پسرم! اگر قلب مؤمن بیرون آورده و پاره شود، دو نور در آن دریافت می گردد : نوری برای خوف و نوری برای رجا ، که اگر وزن شوند ، هیچ یک ذرّه ای بر دیگری ترجیح نخواهد داشت . هر کس به خدا ایمان آورَد ، سخن خدا را تصدیق می کند و هر کس گفته خداوند را تصدیق کند، به دستور او جامه عمل می پوشد . و هر کس به دستور او جامه عمل نپوشد، گفته خدا را تصدیق نکرده است زیرا این خلق و خوی ها ، بر درستیِ یکدیگر شهادت می دهند. پس هر کس به خدا ایمان صادقانه داشته باشد، در عمل نیز با خدا خالصانه و خیرخواهانه رفتار می کند و هر که در راه خدا خالصانه و خیرخواهانه عمل کند ، حقیقتا صادقانه به خدا ایمان آورده است . و هر که خدا را اطاعت کند، از او می ترسد و هر که از او بترسد، او را دوست می دارد و هر که او را دوست بدارد، از فرمانش پیروی می کند و هر که از فرمانش پیروی کند ، مستحقّ بهشت و رضوانش می گردد ، و هر که از رضوان الهی پیروی نکند، غضب خدا بر او هموار می گردد. از غضب خدا ، به خدا پناه می بریم!» .
فی المصدر : «نورین نورا للخوف ونورا للرجاء» والصحیح ما أثبتناه کما فی بحار الأنوار.

حدیث10

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، اِختَرِ المَجالِسَ
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! مجالس را با دو چشمانت، آگاهانه انتخاب کن. پس اگر گروهی را دیدی که خدا را یاد می کنند، همراهشان بنشین؛ زیرا اگر عالم باشی، هم دانشت به تو سود می رساند و هم آنهابر دانشت می افزایند، و اگر نادان باشی، تو را دانش می آموزند و چه بسا خداوند بر آنان نظر رحمت افکنَد، پس تو را نیز در بر گیرد».
قال العلاّمة المجلسی رحمه الله : اختر المجالس علی عینک : أی علی بصیرة منک ، أو بعینک ، فإنّ «علی» قد تجیئ بمعنی الباء ، أو رجحِّها علی عینک ، وعلی الاخیر التفصیل لبیان المجلس الذی ینبغی أن یختار علی العین (بحار الأنوار : ج 1 ص 201) .

حدیث11

امام صادق علیه السلام :
لَمّا وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ فَقالَ : أنَا مُنذُ سَقَطتُ إلَی الدُّنیَا استَدبَرتُ وَاستَقبَلتُ الآخِرَةَ ، فَدارٌ أنتَ إلَیها تَسیرُ أقرَبُ مِن دارٍ أنتَ مِنها مُتَباعِدٌ . یا بُنَیَّ ، لا تَطلُب مِنَ الأَمرِ مُدبِرا ، ولا تَرفُض مِنهُ مُقبِلاً ؛ فَإِنَّ ذلِکَ یُضِلُّ الرَّأیَ ویُزری بِالعَقلِ .
امام صادق علیه السلام :هنگامی که لقمان پسرش را نصیحت کرد، گفت: «من از همان زمانی که به دنیا آمدم ، به آن پشت کردم و به سوی آخرت رفتم. پس خانه ای که تو به سوی آن روانی ، نزدیک تر است از خانه ای که تو از آن دور می شوی. ای پسرم! در پیِ چیزی نباش که پشت سر نهاده ای، و چیزی را که پیشِ رو داری، رها نکن؛ زیرا این کار، رأی و نظر را گم راه می کند و عقل را بی مایه می گرداند».
قصص الأنبیاء : ص 193 ح 242 ، تنبیه الخواطر : ج 1 ص 138 نحوه .

حدیث12

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : مَن أطاعَ اللّه َ خافَهُ ، ومَن خافَهُ فَقَد أحَبَّهُ ، ومَن أحَبَّهُ اتَّبَعَ أمرَهُ ، ومَنِ اتَّبَعَ أمرَهُ استَوجَبَ جَنَّتَهُ ومَرضاتَهُ ، ومَن لَم یَتَّبِع رِضوانَ اللّه ِ فَقَد هانَ عَلَیهِ سَخَطُهُ . نَعوذُ بِاللّه ِ مِن سَخَطِ اللّه ِ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان نصایح لقمان علیه السلام به پسرش ـ : هر کس خدا را اطاعت کند ، از او می ترسد. و هر کس از خدا بترسد ، او را دوست می دارد. و هر کس خدا را دوست بدارد ، از فرمانش پیروی می کند. و هر کس از خدا پیروی کند ، بهشت و رضای او را از آن خود می سازد. و هر کس به دنبال رضای الهی نباشد ، به آسانی ، خود را مشمول خشم الهی می گرداند. از خشم خدا به خدا پناه می بریم!
تفسیر القمّی : ج 2 ص 162 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 412 ح 2 .

حدیث13

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ علیه السلام لاِبنِهِ : ... یا بُنَیَّ ، إنَّ الدُّنیا قَلیلٌ وعُمُرَکَ قَصیرٌ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! [متاع] دنیا ناچیز است و عمر تو نیز کوتاه».
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث14

امام صادق علیه السلام :
فی وَصِیَّةِ لُقمانَ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، اِعلَم أنَّ الدُّنیا قَلیلٌ ، وعُمُرَکَ مِنها قَلیلٌ مِن قَلیلٍ ، ویَقِرُّ
امام صادق علیه السلام :لقمان در سفارش به پسرش، گفت: «ای پسرم! بدان که [متاع] دنیا ناچیز است و عمر تو اندکی از آن ناچیز است، و از آن اندک نیز اندکی مانده است».
أی یبقی ویستقرّ .

حدیث15

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ : یا بُنَیَّ ... اِقنَع بِقَسمِ اللّه ِ لَکَ یَصفُ عَیشُکَ ، فَإِن أرَدتَ أن تَجمَعَ عِزَّ الدُّنیا فَاقطَع طَمَعَکَ مِمّا فی أیدِی النّاسِ ، فَإِنَّما بَلَغَ الأَنبِیاءُ وَالصِّدّیقونَ ما بَلَغوا بِقَطعِ طَمَعِهِم .
امام صادق علیه السلام :لقمان گفت: «ای پسرم! ... به قسمت الهی قانع باش تا زندگی ات پاک باشد. پس اگر خواستی عزّت دنیا را گرد آوری ، طمع خود را از آنچه در دست مردم است، ببُر . همانا پیامبران و صدّیقان، به اندازه قطع طمعشان ، به آن مقامات رسیدند ».
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 244 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث16

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ علیه السلام لاِبنِهِ : ... یا بُنَیَّ ، اِحذَرِ الحَسَدَ فَلا یَکونَنَّ مِن شَأنِکَ ، وَاجتَنِب سوءَ الخُلُقِ فَلا یَکونَنَّ مِن طَبعِکَ ، فَإِنَّکَ لا تَضُرُّ بِهِما إلاّ نَفسَکَ ، وإذا کُنتَ أنتَ الضّارَّ لِنَفسِکَ کَفَیتَ عَدُوَّکَ أمرَکَ ، لِأَنَّ عَداوَتَکَ لِنَفسِکَ أضَرُّ عَلَیکَ مِن عَداوَةِ غَیرِکَ .
امام صادق علیه السلام :لقمان گفت: . . . «ای پسرم! از حسد بر حذر باش، که در شأن تو نیست، و از بداخلاقی دوری کن، که از سرشت تو نیست؛ زیرا تو به وسیله آن دو ، جز به خودت ضرر نمی زنی، و هر گاه به خودت ضرر رساندی، دشمنت را از پرداختن به کار تو کفایت می کنی؛ زیرا دشمنی تو با خودت، از دشمنی دیگری زیان بارتر است».
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث17

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ویُشهَدُ عَلَیها ... ولِلحاسِدِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَغتابُ إذا غابَ ، ویَتَمَلَّقَ إذا شَهِدَ ، ویَشمَتُ بِالمُصیبَةِ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! هر چیز ، نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود و بر اساس آن، گواهی می گردد... . حسود ، سه نشانه دارد : غایب را غیبت، حاضر را چاپلوسی، و گرفتار را شماتت می کند» .
الخصال : ص 121 ح 113 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 415 ح 8 .

حدیث18

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ویُشهَدُ عَلَیها ... ولِلمُرائی ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، ویَنشَطُ إذا کانَ النّاسُ عَندَهُ ، ویَتَعَرَّضُ فی کُلِّ أمرٍ لِلمَحمَدَةِ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! هر چیز نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود و بر اساس آن، گواهی می گردد... ریاکار نیز سه نشانه دارد: هر گاه تنها باشد، کسل است، و هر گاه پیش مردم باشد ، شاد است، و هر کاری را که در آن ستایش باشد ، انجام می دهد».
الخصال : ص 121 ح 113 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 415 ح 8 .

حدیث19

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، إیّاکَ وَالضَّجَرَ وسوءَ الخُلُقِ وقِلَّةَ الصَّبرِ، فَلا یَستَقیمُ عَلی هذِهِ الخِصالِ صاحِبٌ، وألزِم نَفسَکَ التُّؤَدَةَ فی اُمورِکَ، وصَبِّر عَلی مَؤوناتِ الإِخوانِ نَفسَکَ ، وحَسِّن مَعَ جَمیعِ النّاسِ خُلُقَکَ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! از بی قراری و بداخلاقی و کم صبری بپرهیز، که هیچ کس با این خصوصیّات، پایدار نمی ماند. در کارهایت آرام و نرم باش، و بر خود هزینه برادران [ِدینی] را هموار کن ، و با همه مردم، اخلاق نیکو داشته باش».
قصص الأنبیاء : ص 198 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 419 ح 14 .

حدیث20

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، لا تَرکَن إلَی الدُّنیا ولا تَشغَل قَلبَکَ بِها ، فَما خَلَقَ اللّه ُ خَلقاً هُوَ أهوَنُ عَلَیهِ مِنها ، ألا تَری لَم یَجعَل نَعیمَها ثَواباً لِلمُطیعینَ ، ولَم یَجعَل بَلاءَها عُقوبَةً لِلعاصینَ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان نصایح لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! به دنیا تکیه نکن و دلت را به آن مشغول نگردان، که خداوند ، چیزی پَست تر از دنیا نیافریده است. مگر نمی بینی که خداوند ، نعمت های دنیا را برای فرمانبران، پاداش و گرفتاری های آن را برای گناهکاران کیفر قرار نداده است؟
تفسیر القمّی : ج 2 ص 165 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 412 ح 2 .

حدیث21

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ویُشهَدُ عَلَیها ... ولِلکَسلانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَتَوانی حَتّی یُفَرِّطَ ، ویُفَرِّطُ حَتّی یُضَیِّعَ ، ویُضَیِّعُ حَتّی یَأثَمَ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «ای پسرم! هر چیز ، نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود و بر اساس آن، گواهی می گردد ... . کاهل (تنبل) نیز سه نشانه دارد: به قدری سستی می کند که کوتاهی می نماید، و چنان کوتاهی می کند تا ضایع می سازد، و آن چنان ضایع می سازد که مرتکب گناه می شود ».
الخصال : ص 121 ح 113 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 415 ح 8 .

حدیث22

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، إن کُنتَ زَعَمتَ أنَّ الکَلامَ مِن فِضَّةٍ ، فَإِنَّ السُّکوتَ مِن ذَهَبٍ
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: «پسرم! اگر گمان کردی که سخن، نقره است، پس [بدان که ]سکوت، طلاست».
قال العلاّمة المجلسی قدس سره فی تبیین الحدیث : «یدل علی أن السکوت أفضل من الکلام ، وکأنه مَبنیّ علی الغالب وإلاّ فظاهر أنّ الکلام خیر من السکوت فی کثیر من الموارد ، بل یجب الکلام ویحرم السکوت عند إظهار اصول الدین وفروعه ، والأمر بالمعروف والنهی عن المنکر ، ویستحب فی المواعظ والنصایح ، وإرشاد الناس إلی مصالحهم وترویج العلوم الدینیة ، والشفاعة للمؤمنین ، وقضاء حوائجهم وأمثال ذلک، فتلک الأخبار مخصوصة بغیر تلک الموارد أو بأحوال عامّة الخلق ، فإنّ غالب کلامهم إنما هو فیما لا یعنیهم ، أو هو مقصور علی المباحات وقد مرّ فی کتاب العقل فی حدیث هشام أنّ أمیر المؤمنین علیه السلام کان یقول : «إنّ من علامة العاقل أن یکون فیه ثلاث خصال یجیب إذا سئل ، وینطق إذا عجز القوم عن الکلام ، ویشیر بالرأی فیه» (بحار الأنوار : ج 71 ص 297) .

حدیث23

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : إذا سافَرتَ مَعَ قَومٍ فَأَکثِرِ استِشارَتَکَ إیّاهُم فی أمرِکَ واُمورِهِم ، وأکثِرِ التَّبَسُّمَ فی وُجوهِهِم ، وکُن کَریماً عَلی زادِکَ . وإذا دَعَوکَ فَأَجِبهُم ، وإذَا استَعانوا بِکَ فَأَعِنهُم ، وَاغلِبهُم بِثَلاثٍ: بِطولِ الصَّمتِ ، وکَثرَةِ الصَّلاةِ ، وسَخاءِ النَّفسِ بِما مَعَکَ مِن دابَّةٍ أو مالٍ أو زادٍ . وإذَا استَشهَدوکَ عَلَی الحَقِّ فَاشهَد لَهُم ، وَاجهَد رَأیَکَ لَهُم إذَا استَشاروکَ ثُمَّ لا تَعزِم حَتّی تَثَبَّتَ وتَنظُرَ ، ولا تُجِب فی مَشوَرَةٍ حَتّی تَقومَ فیها وتَقعُدَ وتَنامَ وتَأکُلَ وتُصَلِّیَ وأنتَ مُستَعمِلٌ فِکرَکَ وحِکمَتَکَ فی مَشوَرَتِهِ ، فَإِنَّ مَن لَم یُمحِضِ النَّصیحَةَ لِمَنِ استَشارَهُ سَلَبَهُ اللّه ُ تَبارَکَ وتَعالی رَأیَهُ ، ونَزَعَ عَنهُ الأَمانَةَ . وإذا رَأَیتَ أصحابَکَ یَمشونَ فَامشِ مَعَهُم ، وإذا رَأَیتَهُم یَعمَلونَ فَاعمَل مَعَهُم ، وإذا تَصَدَّقوا وأعطَوا قَرضاً فَأَعطِ مَعَهُم ، وَاسمَع لِمَن هُوَ أکبَرُ مِنکَ سِنّا ، وإذا أمَروک بِأَمرٍ وسَأَلوکَ فَقُل : نَعَم ولا تَقُل : لا ، فَإِنَّ لا عِیٌّ ولُؤمٌ . وإذا تَحَیَّرتُم فی طَریقِکُم فَانزِلوا ، وإذا شَکَکتُم فِی القَصدِ فَقِفوا ، وتَآمَروا ، وإذا رَأَیتُم شَخصاً واحِداً فَلا تَسأَلوهُ عَن طَریقِکُم ولا تَستَرشِدوهُ ، فَإِنَّ الشَّخصَ الواحِدَ فِی الفَلاةِ مُریبٌ ، لَعَلَّهُ أن یَکونَ عَیناً لِلُّصوصِ ، أو یَکونَ هُوَ الشَّیطانَ الَّذی حَیَّرَکُم ، وَاحذَرُوا الشَّخصَینِ أیضاً إلاّ أن تَرَوا ما لا أری ؛ فَإِنَّ العاقِلَ إذا أبصَرَ بِعَینِهِ شَیئاً عَرَفَ الحَقَّ مِنهُ ، وَالشّاهِدَ یَری ما لا یَرَی الغائِبُ . یا بُنَیَّ ، وإذا جاءَ وَقتُ صَلاةٍ فَلا تُؤَخِّرها لِشَیءٍ ، وصَلِّها وَاستَرِح مِنها ؛ فَإِنَّها دَینٌ . وصَلِّ فی جَماعَةٍ ولَو عَلی رَأسِ زُجٍّ . ولا تَنامَنَّ عَلی دابَّتِکَ ؛ فَإِنَّ ذلِکَ سَریعٌ فی دَبرِها ، ولَیسَ ذلِکَ مِن فِعلِ الحُکَماءِ إلاّ أن تَکونَ فی مَحمِلٍ یُمکِنُکَ التَّمَدُّدُ لاِستِرخاءِ المَفاصِلِ ، وإذا قَرُبتَ مِنَ المَنزِلِ فَانزِل عَن دابَّتِکَ ، وَابدَأ بِعَلَفِها قَبلَ نَفسِکَ ، وإذا أرَدتَ النُّزولَ فَعَلَیکَ مِن بِقاعِ الأَرضِ بِأَحسَنِها لَوناً ، وألیَنِها تُربَةً ، وأکثَرِها عُشباً . وإذا نَزَلتَ فَصَلِّ رَکعَتَینِ قَبلَ أن تَجلِسَ ، وإذا أرَدتَ قَضاءَ حاجَةٍ فَأَبعِدِ المَذهَبَ فِی الأَرضِ ، وإذَا ارتَحَلتَ فَصَلِّ رَکعَتَینِ ، ووَدِّعِ الأَرضَ الَّتی حَلَلتَ بِها ، وسَلِّم عَلَیها وعَلی أهلِها ؛ فَإِنَّ لِکُلِّ بُقعَةٍ أهلاً مِنَ المَلائِکَةِ . وإنِ استَطَعتَ أن لا تَأکُلَ طَعاماً حَتّی تَبدَأَ فَتَتَصَدَّقَ مِنهُ فَافعَل ، وعَلَیکَ بِقِراءَةِ کِتابِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ ما دُمتَ راکِباً ، وعَلَیکَ بِالتَّسبیحِ ما دُمتَ عامِلاً ، وعَلَیکَ بِالدُّعاءِ ما دُمتَ خالیاً . وإیّاکَ وَالسَّیرَ مِن أوَّلِ اللَّیلِ ، وعَلَیکَ بِالتَّعریسِ وَالدُّلجَةِ مِن لَدُن نِصفِ اللَّیلِ إلی آخِرِهِ ، وإیّاکَ ورَفعَ الصَّوتِ فی مَسیرِکَ .
امام صادق علیه السلام ـ در بین سفارش لقمان علیه السلام به پسرش ـ هر گاه با گروهی مسافرت کردی ، با آنان در کارهای مربوط به خود و آنها، بسیار مشورت کن و به رویشان بسیار لبخند بزن و نسبت به زاد و توشه ات، کریم و بخشنده باش. هر گاه دعوتت کردند، بپذیر و هر گاه از تو یاری خواستند، کمکشان کن و با سه چیز، بر آنان فائق باش: سکوت طولانی، نماز گزاردنِ بسیار و سخاوتمندی نسبت به آنچه از حیوان و مال و توشه داری. هر گاه تو را به گواهی طلبیدند، برایشان گواهی بده. هر گاه با تو مشورت کردند ، درباره رأی خود، کوشش کن؛ اما تصمیم قطعی نگیر، تا این که [اندیشه ات] تثبیت شود و تأمّل کرده باشی . پاسخ هیچ مشورتی را نده ، مگر آن که درباره آن ـ در حالی که قیام و قعود می کنی و می خوابی و می خوری و نماز می خوانی ـ فکر کنی و حکمتت را به کار گیری؛ زیرا هر کس برای مشورتْ خواه، خالصانه خیرخواهی نکند ، خداوند ـ تبارک و تعالی ـ نظرش را از او سلب می کند و امانت [ ـِ اهلیت مشورت ]را باز می گیرد. و هر گاه دیدی که یارانت می روند ، تو هم با آنان برو، و هر گاه دیدی کار می کنند ، تو هم با آنان کار کن. هر گاه صدقه دادند و قرضی عطا کردند، تو هم بده و حرف بزرگ تر را گوش بده. و هر گاه به تو امر کردند و از تو چیزی خواستند، در جوابشان آری «بگو» و «نه» نگو؛ زیرا «نه» گفتن، درماندگی و پستی است . هر گاه در راهتان سرگردان شدید، پیاده شوید و هر گاه در مقصدتان تردید پیدا کردید ، درنگ و مشورت کنید و اگر شخص تنهایی را دیدید ، درباره راهتان از او نپرسید و از او راه نمایی نخواهید؛ زیرا شخص تنها در بیابان، مشکوک است؛ شاید دیده بان و جاسوس دزدان باشد ، یا شاید او همان شیطانی باشد که شما را متحیّر ساخته است. و اگر دو شخص بودند ، باز هم احتیاط و حذر کنید ، مگر چیزی را تشخیص دهید که من الآن تشخیص نمی دهم ؛ زیرا عاقل، وقتی به چیزی با دیده بصیرت بنگرد ، حق را در آن می یابد و شخص شاهد و حاضر، چیزی را می بیند که غایب نمی بیند. ای پسرم! هر گاه وقت نماز رسید ، آن را به خاطر چیز دیگری به تأخیر نینداز و آن را بخوان و خود را از آن راحت کن؛ زیرا نماز، بدهی [به خداوند ]است. نماز را به جماعت بخوان ؛ هرچند بر نوک پیکان باشد. بر روی حیوانت نخواب؛ زیرا این کار ، پشت حیوان را زود زخم می کند و این ، کار حکیمان نیست؛ مگر محملی داشته باشد که بتوانی در آن دراز بکشی و مفاصلت را راحت سازی. هر گاه به منزل نزدیک شدی ، از حیوانت پیاده شو و قبل از [پرداختن به] خود ، علف آن را بده . هر گاه خواستی در جایی نزول کنی ، بهترین جای زمین را بر گزین که خوش منظره، خاکش نرم و علفزار باشد. هر گاه پیاده شدی ، قبل از نشستن ، دو رکعت نماز بخوان. هر گاه خواستی قضای حاجت کنی ، قدری در زمین راه برو که دور[از دیگران] باشی. هر گاه خواستی کوچ کنی ، دو رکعت نماز بخوان و با زمینی که در آن بودی، وداع کن و بر آن زمین و اهل آن، سلام کن؛ زیرا هر جایی از زمین، ساکنانی از فرشتگان دارد . اگر توانستی از طعامی نخوری تا این که ابتدا از آن صدقه بدهی ، این کار را انجام بده. و بر توباد که تا سواره ای ، کتاب خداوند عز و جل را قرائت کنی، و بر توباد که تا مشغول کاری هستی ، تسبیح بگویی، و بر توباد که تا بیکاری ، دعا کنی. از سفر کردن در اوّل شب، بپرهیز و در آخر شب، رحل اقامت بیفکن و از نیمه شب به بعد تا آخر آن، سفر کن و در هنگام حرکت، از بلند کردن صدا بپرهیز.
الکافی : ج 8 ص 348 ح 547 ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 2 ص 298 ح 2505 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 422 ح 18 .

حدیث24

امام صادق علیه السلام :
فی وَصِیَّةِ لُقمانَ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، سافِر بِسَیفِکَ وخُفِّکَ وعِمامَتِکَ وخِبائِکَ وسِقائِکَ وإبرَتِکَ وخُیوطِکَ ومِخرَزِکَ ، وتَزَوَّد مَعَکَ مِنَ الأَدوِیَةِ ما تَنتَفِعُ بِها أنتَ ومَن مَعَکَ ، وکُن لِأَصحابِکَ مُوافِقاً إلاّ فی مَعصِیَةِ اللّه ِ عَزَّ وجَلَّ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش لقمان علیه السلام به پسرش ـ : پسرم! شمشیر، کفش، عمامه، خیمه، مَشک ، سوزن، نخ و درفش خود را در مسافرت، همراه داشته باش و از ادویه، آنچه خود و همراهانت لازم دارید ، توشه بردار و با یارانت، جز در معصیت خداوند عز و جل سازگار باش .
الکافی : ج 8 ص 303 ح 466 ، بحار الأنوار : ج 76 ص 270 ح 26 .

حدیث25

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : ... یا بُنَیَّ ، إن عَدِمَکَ ما تَصِلُ بِهِ قَرابَتَکَ ، وتَتَفَضَّلُ بِهِ عَلی إخوَتِکَ فَلا یَعدَمَنَّکَ حُسنُ الخُلُقِ وبَسطُ البِشرِ ؛ فَإِنَّهُ مَن أحسَنَ خُلُقَهُ أحَبَّهُ الأَخیارُ وجانَبَهُ الفُجّارُ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان آنچه لقمان علیه السلام به پسرش گفت ـ : پسرم! اگر چیزی نداری که بدان صله رحم کنی و به برادران [دینیِ] خود بخشش نمایی، نیک خویی و گشاده رویی را از دست نده ؛ زیرا هر کس اخلاقش را نیکو گردانَد ، نیکوکاران او را دوست می دارند و بدکاران از او کناره می گیرند.
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 244 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث26

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : ولا تُجادِلَنَّ فَقیهاً ، ولا تُعادِیَنَّ سُلطاناً ، ولا تُماشِیَنَّ ظَلوماً ، ولا تُصادِقَنَّهُ ، ولا تُصاحِبَنَّ فاسِقاً نَطِفاً ، ولا تُصاحِبَنَّ مُتَّهَماً .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان موعظه لقمان علیه السلام به پسرش ـ : با فقیه ، مجادله و با پادشاه ، دشمنی و با ستمگر ، همراهی و دوستی و با فاسقِ پلید ، رفاقت نکن و با متّهم نیز رفاقت نکن .
تفسیر القمّی : ج 2 ص 164 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 412 ح 2 .

حدیث27

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ علیه السلام : یا بُنَیَّ ، إنِ احتَجتَ إلَی السُّلطانِ فَلا تُکثِرِ الإِلحاحَ عَلَیهِ ، ولا تَطلُب حاجَتَکَ مِنهُ إلاّ فی مَواضِعِ الطَّلَبِ ، وذلِکَ حینَ الرِّضا وطیبِ النَّفسِ ، ولا تَضجَرَنَّ بِطَلَبِ حاجَةٍ ؛ فَإِنَّ قَضاءَها بِیَدِ اللّه ِ ولَها أوقاتٌ ، ولکِنِ ارغَب إلَی اللّه ِ وسَلهُ ، وحَرِّک أصابِعَکَ إلَیهِ .
امام صادق علیه السلام :لقمان گفت: «ای پسرم! اگر محتاج پادشاه شدی ، زیاد اصرار نکن و حاجت خود را جز در جای مناسبِ درخواست ، از او نخواه، و آن، هنگام خشنودی و خوش حالی است. و در طلب حاجت ، بی قراری نکن؛ زیرا برآورده شدن آن، به دست خداست و آن هم اوقاتی دارد ؛ ولی تمایل و توجّهت، به خداوند باشد و از او بخواه و انگشتانت را به سوی او بجنبان».
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث28

امام صادق علیه السلام :
لَمّا وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ فَقالَ : ... یا بُنَیَّ ، لِیَکُن مِمّا
امام صادق علیه السلام :وقتی که لقمان پسرش را موعظه می کرد ، به او گفت: « . . . ای پسرم! چیزهایی که می خواهی با آنها بر دشمنت چیره شوی، اینها باشند: پرهیز از محرّمات، برتری در دینت ، حفظ جوان مردی ات ، تکریم نفس خود تا به نافرمانی های خدای رحمان و اخلاق بد و کردار زشت، آلوده نگردد. رازت را پنهان کن و باطنت را نیکو گردان؛ چرا که هر گاه چنین کردی ، در پناه خداوند خواهی بود تا از دستیازیِ دشمن بر نقطه ضعف تو و یا پی بردن او به لغزشت ، در امان بمانی . خود را از حیله دشمن، در امان نبین تا مبادا در برخی از حالات ، فریبش را بخوری . هر گاه توانست، به تو حمله می کند و هیچ لغزشی را از تو نمی بخشد. باید یکی از سلاح هایی که تو در برابر دشمنت به کار می گیری، اعلان رضایت از او باشد. در جلب منفعت، بسیار را اندک، و در زیان دیدن ، کوچک را بزرگ بشمار» .
فی المصدر : «ما» ، وما أثبتناه من بحار الأنوار .

حدیث29

امام صادق علیه السلام :
کانَ فیما أوصی بِهِ لُقمانُ ابنَهُ ناتانَ أن قالَ لَهُ : یا بُنَیَّ ، لِیَکُن مِمّا تَتَسَلَّحُ بِهِ عَلی عَدُوِّکَ فَتَصرَعُهُ المُماسَحَةُ وإعلانُ الرِّضا عَنهُ ، ولا تُزاوِلهُ بِالمُجانَبَةِ فَیَبدُوَ لَهُ ما فی نَفسِکَ فَیَتَأَهَّبَ لَکَ .
امام صادق علیه السلام :در سفارش لقمان به پسرش ناتان است که گفت: «ای پسرم! از جمله چیزهایی که باید داشته باشی تا بتواند تو را در برابر دشمن، مسلّح گرداند و زمینگیرش کند ، نرم زبانی با دشمن و اعلان رضایت از اوست؛ ولی با کناره گیری ، او را رها نکن؛چرا که در این صورت ، آنچه در ضمیر توست ، برایش آشکار می شود و آن گاه، خود را برایت آماده می کند ».
الأمالی للصدوق : ص 766 ح 1031 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 413 ح 3 .

حدیث30

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : ... یا بُنَیَّ ، اِستَصلِحِ الأَهلینَ وَالإِخوانَ مِن أهلِ العِلمِ إنِ استَقاموا لَکَ عَلَی الوَفاءِ ، وَاحذَرهُم عِندَ انصِرافِ الحالِ بِهِم عَنکَ ؛ فَإِنَّ عَداوَتَهُم أشَدُّ مَضَرَّةً مِن عَداوَةِ الأَباعِدِ بِتَصدیقِ النّاسِ إیّاهُم لاِطِّلاعِهِم عَلَیکَ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: « . . . پسرم! میان خودی ها و برادران اهل علم ، اگر به تو وفادارند ، اصلاح کن، و اگر موضعشان نسبت به تو عوض شده ، از آنان بر حذر باش ؛ زیرا از آن جایی که مردم نظر آنها را ـ به دلیل آگاهی شان بر تو ـ تصدیق می کنند، زیان دشمنیِ آنان، بیش از زیان دشمنیِ بیگانگان است » .
قصص الأنبیاء : ص 194 ح 244 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 419 ح 13 .

حدیث31

امام صادق علیه السلام :
ـ کانَ فیما أوصی بِهِ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، حَمَلتُ الجَندَلَ وَالحَدیدَ وکُلَّ حِملٍ ثَقیلٍ فَلَم أحمِل شَیئا أثقَلَ مِن جارِ السَّوءِ ، وذُقتُ المَراراتِ کُلَّها فَلَم أذقُ شَیئاً أمَرَّ مِنَ الفَقرِ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش های لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! صخره بزرگ و آهن و هر چیز سنگینی را بر دوش خود کشیدم ؛ ولی باری سنگین تر از همسایه بد حمل نکردم ، و همه تلخی ها را چشیدم ؛ ولی چیزی تلخ تر از فقر نچشیدم .
الأمالی للصدوق : ص 766 ح 1031 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 413 ح 3 .

حدیث32

امام صادق علیه السلام :
قیلَ لِلعَبدِ الصّالِحِ لُقمانَ : ... أیُّ النّاسِ أشَرُّ ؟ قالَ : الَّذی لا یُبالی أن یَراهُ النّاسُ مُسیئاً .
امام صادق علیه السلام :به بنده صالح ، لقمان ، گفته شد : . . . بدترینِ مردم کیان اند ؟ گفت : «آن که اهمیّت ندهد که مردم او را بدکار ببینند » .
قصص الأنبیاء : ص 197 ح 248 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 421 ح 16 .

حدیث33

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ علیه السلام لاِبنِهِ : ... یا بُنَیَّ ، سَیِّدُ أخلاقِ الحِکمَةِ دینُ اللّه ِ تَعالی ، ومَثَلُ الدّینِ کَمَثَلِ الشَّجَرَةِ الثّابِتَةِ ، فَالإِیمانُ بِاللّه ِ ماؤُها ، وَالصَّلاةُ عُروقُها ، وَالزَّکاةُ جِذعُها ، وَالتَّآخی فِی اللّه ِ شُعَبُها ، وَالأَخلاقُ الحَسَنَةُ وَرَقُها ، وَالخُروجُ عَن مَعاصِی اللّه ِ ثَمَرُها ، ولا تَکمُلُ الشَّجَرَةُ إلاّ بِثَمَرَةٍ طَیِّبَةٍ ، کَذلِکَ الدّینُ لا یَکمُلُ إلاّ بِالخُروجِ عَنِ المَحارِمِ .
امام صادق علیه السلام :لقمان به پسرش گفت: . . . «ای پسرم! سرور اخلاق حکیمانه، دین خدای متعال است . مَثَل دین ، همانند درخت استوار است ؛ ایمان به خدا آب آن است و نماز ، ریشه های آن و زکات ، تنه آن و برادری در راه خدا ، شاخه های آن و اخلاق نیک ، برگ های آن و بیرون آمدن از گناهان ، میوه آن و همان گونه که درخت ، جز با [دادنِ] میوه پاکیزه به کمال نمی رسد، دین نیز جز با بیرون آمدن از محرّمات، کامل نمی شود» .
قصص الأنبیاء : ص 196 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث34

امام صادق علیه السلام :
ـ فیما وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ ـ : یا بُنَیَّ ، إنَّ الدُّنیا بَحرٌ عَمیقٌ ، قَد هَلَکَ فیها عالَمٌ کَثیرٌ ، فَاجعَل سَفینَتَکَ فیهَا الإِیمانَ ، وَاجعَل شِراعَهَا التَّوَکُّلَ ، وَاجعَل زادَکَ فیها تَقوَی اللّه ِ ، فَإِن نَجَوتَ فَبِرَحمَةِ اللّه ِ ، وإن هَلَکتَ فَبِذُنوبِکَ .
امام صادق علیه السلام ـ در پندهای لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! دنیا ، دریای عمیقی است که بسیاری در آن هلاک گردیده اند . پس کشتی ات را در دنیا ، ایمان به خدا قرار بده و بادبان آن را توکّل بر خدا ، و توشه راهت را تقوای خداوند عز و جل قرار بده ؛ اگر نجات یافتی، از رحمت خداست و اگر هلاک شدی، به سبب گناهانت خواهد بود .
تفسیر القمّی : ج 2 ص 164 ، کتاب من لا یحضره الفقیه : ج 2 ص 282 ح 2457 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 411 ح 2 .

حدیث35

امام صادق علیه السلام :
کانَ فیما وَعَظَ بِهِ لُقمانُ ابنَهُ : ... لا تَکُن فی هذِهِ الدُّنیا بِمَنزِلَةِ شاةٍ وَقَعَت فی زَرعٍ أخضَرَ فَأَکَلَت حَتّی سَمِنَت
امام صادق علیه السلام ـ در بیان نصایح لقمان علیه السلام به پسرش ـ : در این دنیا ، همانند گوسفندی مباش که در کشتزار سرسبزی وارد شود و آن قدر بخورد تا چاقی اش مایه مرگش شود .
فی المصدر «سمن» وما أثبتناه من بحار الأنوار .

حدیث36

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، إنِ احتَجتَ إلَی السُّلطانِ فَلا تُکثِرِ الإِلحاحَ عَلَیهِ ، ولا تَطلُب حاجَتَکَ مِنهُ إلاّ فی مَواضِعِ الطَّلَبِ ، وذلِکَ حینَ الرِّضا وطیبِ النَّفسِ ، ولا تَضجَرَنَّ بِطَلَبِ حاجَةٍ ؛ فَإِنَّ قَضاءَها بِیَدِ اللّه ِ ولَها أوقاتٌ ، ولکِنِ ارغَب إلَی اللّه ِ ، وسَلهُ ، وحَرِّک أصابِعَکَ إلَیهِ . یا بُنَیَّ ، إنَّ الدُّنیا قَلیلٌ ، وعُمُرَکَ قَصیرٌ . یا بُنَیَّ ، اِحذَرِ الحَسَدَ فَلا یَکونَنَّ مِن شَأنِکَ ، وَاجتَنِب سوءَ الخُلُقِ فَلا یَکونَنَّ مِن طَبعِکَ ، فَإِنَّکَ لا تَضُرُّ بِهِما إلاّ نَفسَکَ ، وإذا کُنتَ أنتَ الضّارَّ لِنَفسِکَ کَفَیتَ عَدُوَّکَ أمرَکَ ، لِأَنَّ عَداوَتَکَ لِنَفسِکَ أضَرُّ عَلَیکَ مِن عَداوَةِ غَیرِکَ . یا بُنَیَّ ، اِجعَل مَعروفَکَ فی أهلِهِ ، وکُن فیهِ طالِباً لِثَوابِ اللّه ِ ، وکُن مُقتَصِداً ، ولا تُمسِکهُ تَقتیراً ، ولا تُعطِهِ تَبذیراً . یا بُنَیَّ ، سَیِّدُ أخلاقِ الحِکمَةِ دینُ اللّه ِ تَعالی ، ومَثَلُ الدّینِ کَمَثَلِ الشَّجَرَةِ الثّابِتَةِ ، فَالإِیمانُ بِاللّه ِ ماؤُها ، وَالصَّلاةُ عُروقُها ، وَالزَّکاةُ جِذعُها ، وَالتَّآخی فِی اللّه ِ شُعَبُها ، وَالأَخلاقُ الحَسَنَةُ وَرَقُها ، وَالخُروجُ عَن مَعاصِی اللّه ِ ثَمَرُها ، ولا تَکمُلُ الشَّجَرَةُ إلاّ بِثَمَرَةٍ طَیِّبَةٍ ، کَذلِکَ الدّینُ لا یَکمُلُ إلاّ بِالخُروجِ عَنِ المَحارِمِ . یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ، وإنَّ لِلدّینِ ثَلاثَ عَلاماتٍ : العِفَّةَ ، وَالعِلمَ ، وَالحِلمَ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم ! اگر محتاج پادشاه شدی ، زیاد پافشاری نکن و نیازت را جز در جای مناسبِ درخواست ، از او نخواه ، و آن ، زمانِ خشنودی و نشاط اوست . و در درخواست حاجت ، بی قراری نکن ؛ چرا که برآورده شدن آن ، به دست خداست و آن هم زمان هایی دارد ؛ ولی به خدا علاقه نشان بده و از او درخواست کن و انگشتانت را به سوی او بجنبان . ای پسرم ! [متاع] دنیا اندک است و عمر تو کوتاه . ای پسرم ! از حسد بپرهیز ، که در شأن تو نیست ، و از بد اخلاقی دوری کن ، که از سرشت تو نیست ؛ چرا که تو با آن دو ، جز به خودت زیان نمی رسانی ، و هر گاه خودت زیان رسانِ خود بودی ، زحمت دشمنت را درباره کارت کم کرده ای ؛ زیرا دشمنیِ تو با خودت ، زیان بارتر از دشمنیِ دیگری است . ای پسرم ! کار خوبت را برای اهلش انجام بده و در آن ، از خدا پاداش بخواه . [در خرج کردن ]میانه رو باش و از ترس فقر و فلاکت ، [از خرج کردنْ ]خودداری نکن ؛ ولی ریخت و پاش هم نکن . ای پسرم ! سرور اخلاق حکیمانه ، دین خدای متعال است . مَثَل دین ، مانند درخت استوار است ؛ ایمان به خدا آب آن است و نماز ریشه های آن ، و زکات تنه آن ، و برادری در راه خدا شاخه های آن ، و اخلاق نیکْ برگ های آن ، و بیرون آمدن از گناهان ، میوه آن . و همان گونه که درخت ، جز با میوه پاکیزه به کمال نمی رسد ، دین نیز جز با بیرون آمدن از محرّمات ، کامل نمی گردد . ای پسرم ! هر چیزی نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود . دین نیز سه نشانه دارد : پاک دامنی ، دانش ، و بردباری .
قصص الأنبیاء : ص 196 ح 247 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 420 ح 14 .

حدیث37

امام صادق علیه السلام :
کانَ فیما وَعَظَ بِهِ لُقمانُ ابنَهُ : یا بُنَیَّ ، إنَّ النّاسَ قَد جَمَعوا قَبلَکَ لِأَولادِهِم ، فَلَم یَبقَ ما جَمَعوا ولَم یَبقَ مَن جَمَعوا لَهُ ، وإنَّما أنتَ عَبدٌ مُستَأجَرٌ ؛ قَد اُمِرتَ بِعَمَلٍ ووُعِدتَ عَلَیهِ أجراً ، فَأَوفِ عَمَلَکَ وَاستَوفِ أجرَکَ ، ولا تَکُن فی هذِهِ الدُّنیا بِمَنزِلَةِ شاةٍ وَقَعَت فی زَرعٍ أخضَرَ ، فَأَکَلَت حَتّی سَمِنَت
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش های لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! مردمِ پیش از تو ، برای فرزندانشان سرمایه جمع کردند ؛ ولی نه سرمایه باقی مانْد و نه آن کسی که سرمایه برایش جمع شده بود. همانا تو بنده ای اجیر شده هستی که به انجام دادن کاری مأمور شده ای و مزدی نیز به تو وعده داده شده است . پس به انجام دادن کارت وفادار باش و مزدت را بگیر . در این دنیا ، همانند گوسفندی مباش که در زراعت سبزی داخل می شود و آن قدر می خورد که چاق می گردد و هنگام چاقی اش کشته می شود ؛ بلکه دنیا را همانند پلی بر روی رودخانه ای به شمار آور که از آن می گذری و آن را رها می کنی و تا پایان روزگار ، به سوی آن باز نمی گردی. آن را خراب کن و آبادش نکن؛ زیرا تو مأمور آبادانی آن نیستی . بدان که همانا تو ، فردا به هنگامی که در پیشگاه خداوند عز و جل حاضر شوی ، درباره چهار چیز مورد سؤال قرار می گیری : جوانی ات را چگونه سپری کردی؟ عمرت را چگونه گذراندی؟ مالت را از کجا به دست آوردی و در چه راهی هزینه کردی؟ بنا بر این ، خود را برای چنین روزی آماده کن و برای این پرسش ها ، جوابی فراهم کن . به خاطر آنچه از دنیا از دست دادی ، تأسف نخور؛ زیرا اندکِ دنیا دوام ندارد و زیاد آن ، از بلا و گرفتاری در امان نیست. پس بر حذر باش و در کارت بکوش و پرده [ ی غفلت] را از روی خود ، کنار بزن و به کارهای مطلوب پروردگارت مشغول باش و در دل خود ، توبه را تازه کن و پیش از این که مرگ ، آهنگ تو کند و درباره تو حکم براند و بین تو و خواسته هایت حایل شود، تو به سوی آسایش خود بشتاب .
فی المصدر «سمن» وما أثبتناه من بحار الأنوار .

حدیث38

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، إیّاکَ وَالضَّجَرَ وسوءَ الخُلُقِ وقِلَّةَ الصَّبرِ ، فَلا یَستَقیمُ عَلی هذِهِ الخِصالِ صاحِبٌ ، وألزِم نَفسَکَ التُّؤَدَةَ فی اُمورِکَ ، وصَبِّر علی مَؤُوناتِ الإِخوانِ نَفسَکَ ، وحَسِّن مَعَ جَمیعِ النّاسِ خُلُقَکَ . یا بُنَیَّ ، إن عَدِمَکَ ما تَصِلُ بِهِ قَرابَتَکَ ، وتَتَفَضَّلُ بِهِ عَلی إخوَتِکَ فَلا یَعدَمَنَّکَ حُسنُ الخُلقِ وبَسطُ البِشرِ ؛ فَإِنَّهُ مَن أحسَنَ خُلُقَهُ أحَبَّهُ الأَخیارُ وجانَبَهُ الفُجّارُ ، وَاقنَع بِقَسمِ اللّه ِ لَکَ یَصفُ عَیشُکَ ، فَإِن أرَدتَ أن تَجمَعَ عِزَّ الدُّنیا فَاقطَع طَمَعَکَ مِمّا فی أیدِی النّاسِ ، فَإِنَّما بَلَغَ الأَنبِیاءُ وَالصِّدّیقونَ ما بَلَغوا بِقَطعِ طَمَعِهِم .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش های لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم ! از بی حوصلگی و بد اخلاقی و کم صبری ، بپرهیز ؛ چرا که هیچ کس با این ویژگی ها استوار نمی ماند . خو کن که در کارهایت با وقار باشی و بر زحمت های برادران ، شکیبایی کنی ، و با همه مردم ، خوش اخلاق باش . ای پسرم ! اگر چیزی نداری که با آن ، صله رحم به جا آوری و بر برادرانت بخششی نمایی ، خوش اخلاقی و خوش رویی را از دست نده ؛ چرا که هر کس اخلاقش را نیکو گرداند ، نیکان او را دوست می دارند و بدان از او کناره می گیرند . و به آنچه خدا قسمت تو فرموده ، قانع باش ، تا زندگی ات صفا یابد . پس اگر خواستی عزّت دنیا را گرد آوری ، طمع خود را از آنچه در دستان مردم است ، قطع کن ؛ زیرا پیامبران و صدّیقان ، تنها به سبب قطع طمع ، به چنان مقاماتی رسیدند .
قصص الأنبیاء : ص 195 ح 245 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 419 ح 14 .

حدیث39

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : إن تَأَدَّبتَ صَغیرا انتَفَعتَ بِهِ کَبیراً ، ومَن عَنی بِالأَدَبِ اهتَمَّ بِهِ ، ومَنِ اهتَمَّ بِهِ تَکَلَّفَ عِلمَهُ ، ومَن تَکَلَّفَ عِلمَهُ اشتَدَّ لَهُ طَلَبُهُ ، ومَنِ اشتَدَّ لَهُ طَلَبُهُ أدرَکَ بِهِ مَنفَعَةً ، فَاتَّخِذهُ عادَةً . وإیّاکَ وَالکَسَلَ مِنهُ وَالطَّلَبَ بِغَیرِهِ ، وإن غُلِبتَ عَلَی الدُّنیا فَلا تُغلَبَنَّ عَلَی الآخِرَةِ ، وإنَّهُ إن فاتَکَ طَلَبُ العِلمِ فَإِنَّکَ لَن تَجِدَ تَضییعا أشَدَّ مِن تَرکِهِ . یا بُنَیَّ ، اِستَصلِحِ الأَهلینَ وَالإِخوانَ مِن أهلِ العِلمِ إنِ استَقاموا لَکَ عَلَی الوَفاءِ ، وَاحذَرهُم عِندَ انصِرافِ الحالِ بِهِم عَنکَ ، فَإِنَّ عَداوَتَهُم أشَدُّ مَضَرَّةً مِن عَداوَةِ الأَباعِدِ بِتَصدیقِ النّاسِ إیّاهُم لاِطِّلاعِهِم عَلَیکَ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان سفارش های لقمان علیه السلام به پسرش ـ : ای پسرم! اگر در کودکی ادب شوی ، در بزرگی سودش را می بری. هر که قصد ادب کند ، به [کسب بیشتر] آن اهتمام می ورزد و هر که به آن اهتمام ورزد ، خود را برای آموختن آن ، به سختی می اندازد و هر که خود را برای آموختن آن ، خود را به سختی اندازد ، شدیدتر [و تشنه تر] آن را طلب می کند و هر که آن را به شدّت طلب کند ، به سودش دست می یابد . پس آن را عادت خود قرار بده و بپرهیز از این که در کسب آن ، تنبلی کنی و در پیِ چیز دیگری بروی . اگر در برابر دنیا شکست خوردی ، در برابر آخرت شکست نخور ، و اگر دانش نجویی ، هرگز زیانی شدیدتر از ترک آن نخواهی یافت . ای پسرم ! میان خودی ها و برادران اهل علم ، اگر به تو وفادارند ، اصلاح کن ، و اگر نظرشان نسبت به تو عوض شده ، از آنان بر حذر باش ؛ زیرا از آن جا که مردم نظر آنان را ـ به دلیل آگاهی شان بر تو ـ دشمنیِ آنان ، زیانبارتر از دشمنیِ بیگانگان است .
قصص الأنبیاء : ص 194 ح 244 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 419 ح 13 .

حدیث40

امام صادق علیه السلام :
لَمّا وَعَظَ لُقمانُ ابنَهُ فَقالَ : أنَا مُنذُ سَقَطتُ إلَی الدُّنیا استَدبَرتُ وَاستَقبَلتُ الآخِرَةَ ، فَدارٌ أنتَ إلَیها تَسیرُ أقرَبُ مِن دارٍ أنتَ مِنها مُتَباعِدٌ . یا بُنَیَّ ، لا تَطلُب مِنَ الأَمرِ مُدبِرا ، ولا تَرفُض مِنهُ مُقبِلاً ، فَإِنَّ ذلِکَ یُضِلُّ الرَّأیَ ویُزری بِالعَقلِ . یا بُنَیَّ ، لِیَکُن مِمّا
امام صادق علیه السلام :وقتی که لقمان پسرش را موعظه کرد ، به او گفت : «من از وقتی به دنیا آمدم ، پشت به دنیا و رو به آخرت کرده ام . خانه ای که تو به سوی آن می روی ، نزدیک تر از خانه ای است که از آن دور می شوی . ای پسرم ! کاری را که گذشته است ، پیگیری نکن ، و کار پیشِ رو را رها نکن ؛ چرا که آن ، اندیشه را گم راه و خِرد را سبک می گردانَد . ای پسرم ! از جمله چیزهایی که به سبب آن ، بر دشمنت پیروز می گردی ، اینها باشد : پرهیز از محرّمات ، برتری در دینت ، حفظ جوان مردی ات ، و گرامی داشتن نفْست ، به گونه ای که آن را به گناهانِ خدای بخشنده و اخلاق بد و کارهای زشت ، آلوده نسازی . رازت را پنهان کن و باطنت را نیکو گردان ؛ چرا که تو هر گاه چنین کردی ، به سبب پوشش خداوندی ، از دستیابی دشمن به راز ، تو یا از پی بردن او به لغزش تو ، در امان می مانی . خود را از مکر دشمن ، در امان نبین تا مبادا در بعضی از حالت ها فریبت دهد . پس هر گاه بر تو توانا گشت ، بر تو می جهد و هیچ لغزشی را از تو نمی بخشد . باید از جمله سلاح هایی که در برابر دشمنت به کار می گیری ، اعلان رضایت از او باشد . در جلب منفعت ، بسیار را اندک ، و در زیان بینی ، کوچک را بزرگ بشمار . ای پسرم ! با مردم ، بر خلاف روش خودشان همنشینی نکن و بیش از توانشان بر آنان بار نکن که [اگر چنین کنی ،] همنشین تو پیوسته از تو گریزان می گردد و کسی که بیش از توانش بر او بار شده ، از تو کناره می گیرد و در این هنگام ، تو تنها خواهی ماند و نه رفیقی خواهی داشت که همدمت شود و نه برادری که تو را یاری رسانَد ، پس وقتی که تنها ماندی ، خوار می شوی و ذلیل می گردی . به درگاه کسی که دوست ندارد عذر تو را بپذیرد و برای تو حقّی قایل نیست ، عذر نبر . و در کارهایت ، از کسی یاری نجوی ، جز از کسی که می خواهد در برابرِ برآوردن حاجت تو ، مزدی بگیرد ؛ زیرا هر گاه چنین باشد ، همان گونه در پیِ بر آوردن آن حاجت برای تو می رود که گویی آن را برای خودش پیگیری می کند ؛ چرا که او پس از برآورده شدن آن برای تو ، در دنیای فانی سودی می بَرد و در خانه باقیِ آخرت نیز نصیب و ذخیره ای خواهد داشت ، پس بدین جهت ، در برآوردن آن برای تو می کوشد . برادران و یارانی که برای خود بر می گزینی و از آنان برای کارهایت یاری می جویی ، باید اهل جوان مردی و قناعت و خیر و خرد و پاک دامنی باشند ؛ کسانی که اگر سودشان دهی ، سپاست بگزارند ، و اگر از همسایگی شان غایب شوی ، یادت کنند» .
فی المصدر : «ما» ، وما أثبتناه من بحار الأنوار .

حدیث41

امام صادق علیه السلام :
ـ فی تَفسیرِ قَولِهِ تعالی : «وَ إِذْ قَالَ لُقْمَـنُ لاِبْنِهِ وَ هُوَ یَعِظُهُ یَـبُنَیَّ لاَ تُشْرِکْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْکَ لَظُـلْمٌ عَظِیمٌ » ـ : فَوَعَظَ لُقمانُ لاِبنِهِ بِآثارٍ حَتّی تَفَطَّرَ وَانشَقَّ . وکانَ فیما وَعَظَهُ بِهِ ... أن قالَ : یا بُنَیَّ ، إنَّکَ مُنذُ سَقَطتَ إلَی الدُّنیَا استَدبَرتَ وَاستَقبَلتَ الآخِرَةَ ، فَدارٌ أنتَ إلَیها تَسیرُ أقرَبُ إلَیکَ مِن دارٍ أنتَ مِنها مُتَباعِدٌ . یا بُنَیَّ ، جالِسِ العُلَماءَ وزاحِمهُم بِرُکبَتَیکَ ، لا تُجادِلهُم فَیَمنَعوکَ ، وخُذ مِنَ الدُّنیا بَلاغاً ، ولا تَرفُضها فَتَکونَ عِیالاً عَلَی النّاسِ ، ولا تَدخُل فیها دُخولاً یَضُرُّ بِآخِرَتِکَ ، وصُم صَوما یَقطَعُ شَهوَتَکَ ، ولا تَصُم صَوما یَمنَعُکَ مِنَ الصَّلاةِ ؛ فَإِنَّ الصَّلاةَ أحَبُّ إلَی اللّه ِ مِنَ الصِّیامِ . یا بُنَیَّ ، إنَّ الدُّنیا بَحرٌ عَمیقٌ ، قَد هَلَکَ فیها عالَمٌ کَثیرٌ ، فَاجعَل سَفینَتَکَ فیهَا الإِیمانَ ، وَاجعَل شِراعَهَا التَّوَکُّلَ ، وَاجعَل زادَکَ فیها تَقوَی اللّه ِ ، فَإِن نَجَوتَ فَبِرَحمَةِ اللّه ِ ، وإن هَلَکتَ فَبِذُنوبِکَ . یا بُنَیَّ ، إن تَأَدَّبتَ صَغیرا انتَفَعتَ بِهِ کَبیراً ، ومَن عَنی
امام صادق علیه السلام ـ در تفسیر این گفته خدای متعال : «و هنگامی که لقمان به پسرش ـ در حالی که او را موعظه می کرد ـ گفت : «ای پسرک من ! به خدا شرک نورز ؛ چرا که شرک ، ستمی بزرگ است»» ـ : لقمان به حکمتی چند ، پسرش را موعظه کرد ، تا [سپیده صبح ،] شکافته شد . و در موعظه او به پسرش ، چنین بود که گفت : «ای پسرم ! از زمانی که تو به دنیا آمدی ، پشت به آن کرده ای و رو به آخرت داری ، پس خانه ای که به سوی آن می روی ، به تو نزدیک تر است از خانه ای که از آن دور می شوی . ای پسرم ! با دانشمندان همنشینی کن و تنگاتنگ آنان بنشین ، [ولی] با آنان مجادله نکن ، که بازت می دارند . و به اندازه لازم ، از دنیا برگیر ، و آن را چنان رها نکن که سربارِ مردم شوی ، و آن چنان در آن وارد نشو که به آخرتت زیان رسانَد . روزه ای بگیر که شهوتت را قطع کند ، و چنان روزه ای نگیر که از نماز ، بازت بدارد ؛ چرا که نماز ، نزد خدا محبوب تر از روزه است . ای پسرم ! دنیا دریایی عمیق است که بسیاری در آن هلاک شده اند . پس کشتیِ خود را در دنیا ، ایمان ، بادبان آن را توکّل ، و توشه خود را در آن ، تقوای الهی قرار بده . پس اگر نجات یافتی ، در سایه رحمت خداست ، و اگر هلاک شدی ، به سبب گناهانت خواهد بود . ای پسرم ! اگر در کودکی ادب شوی ، در بزرگی سودش را می بری . هر که آهنگ ادب کند ، به [کسب هر چه بیشترِ] آن همّت می گمارد و هر که به آن همّت گمارد ، خود را برای آموختن آن ، به سختی می اندازد و هر که خود را برای آموختن آن ، به سختی بیندازد ، آن را شدیدتر طلب می کند و هر که آن را به شدّت طلب کند ، به سودش دست می یابد . بنا بر این ، آن را عادت خود قرار بده . تو جانشین پیشینیانت هستی ، و جانشین تو از آن سود خواهد برد و مشتاق ، به تو امید دارد و ترسا ، از قدرت تو می هراسد . و بپرهیز از این که در کسب آن (ادب) ، تنبلی کنی و در پیِ چیز دیگری بروی . اگر در برابر دنیا شکست خوردی ، در برابر آخرت شکست نخور ، حال اگر دانش را در جایگاهش نجستی ، هر آینه در برابر آخرت نیز شکست خورده ای . در روزها و شب ها و لحظاتت ، برای خودت زمانی را جهت جستجوی دانش قرار بده ؛ چرا که تو برای آن ، چیزی ضایع کننده تر از رها کردنِ آن نمی یابی . و در باره آن ، با لجوج ، بگومگو نکن و با فقیه ، مجادله نکن و با پادشاه ، دشمنی نکن و با ستمگر ، همراهی و دوستی نکن و با فاسدِ پلید و متّهم ، رفاقت نکن و دانشت را ذخیره کن ؛ همان گونه که سکّه ات را ذخیره می کنی . ای پسرم ! از خدا چنان بترس که اگر در روز رستاخیز ، نیکیِ دو جهان را به همراه داشته باشی ، [بازهم ]از عذابش بترسی ، و چنان به خدا امیدوار باش که اگر در روز رستاخیز ، گناه دو جهان را به همراه داشته باشی ، [بازهم] به آمرزش او امیدوار باشی» . پسرش به او گفت : ای پدر ! چگونه می توانم چنین باشم ، در حالی که تنها یک دل دارم ؟ لقمان بدو گفت : «پسرم ! اگر دل مؤمن بیرون آورده شود و شکافته شود ، دو نور در آن یافت می شود : نوری برای ترس و نوری برای امید ، که اگر وزن شوند ، هیچ یک بر دیگری ، هموزن ذرّه ای برتری نمی یابد . هر که به خدا ایمان آورَد ، سخن خدا را تصدیق می کند و هر که سخن خدا را تصدیق کند ، امر خدا را به جا می آورد ، و هر که امر خدا را به جا نیاورَد ، سخن خدا را تصدیق نکرده است . بخشی از اخلاق ، بخش دیگر را تأیید می کند ؛ پس آن که ایمانِ راستین به خدا دارد ، خالصانه و خیرخواهانه برای خدا کار می کند و آن که خالصانه و خیرخواهانه برای خدا کار کند ، هر آینه ایمان راستین به خدا دارد ، و آن که خدا را اطاعت کند ، از او می ترسد و آن که از او بترسد ، دوستش دارد ، و آن که دوستش داشته باشد ، از فرمانش پیروی می کند و آن که از فرمانش پیروی کند ، شایسته بهشت و خشنودیِ اوست ، و آن که از خشنودی خدا پیروی نکند ، خشم او را بر خود آسان گردانیده است . از خشم خدا به خدا پناه می بریم ! ای پسرم ! به دنیا اتّکا نکن و دلت را به آن مشغول نساز ؛ چرا که خداوند ، هیچ چیزی را سست تر از آن نیافریده است . مگر نمی بینی که نعمتِ دنیا را پاداش فرمان بُرداران قرار نداده ، و گرفتاریِ آن را کیفر نافرمانان قرار نداده است ؟!» .
فی المصدر : «غنی» ، والتصویب من بحار الأنوار وقصص الأنبیاء : ص 194 ح 243 . وعَنَی الأَمرُ فلانا : أهَمَّهُ . ویقال : عَنی بأمر فلان (المعجم الوسیط : ج 2 ص 633 «عنا») .

حدیث42

امام صادق علیه السلام :
قالَ لُقمانُ لاِبنِهِ : یا بُنَیَّ ، لِکُلِّ شَیءٍ عَلامَةٌ یُعرَفُ بِها ویُشهَدُ عَلَیها ، وإنّ لِلدّینِ ثَلاثَ عَلاماتٍ : العِلمَ وَالإِیمانَ وَالعَمَلَ بِهِ . ولِلإِیمانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : الإِیمانُ بِاللّه ِ وکُتُبِهِ ورُسُلِهِ . ولِلعالِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : العِلمُ بِاللّه ِ وبِما یُحِبُّ وبِما یَکرَهُ . ولِلعامِلِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : الصَّلاةُ وَالصِّیامُ وَالزَّکاةُ . ولِلمُتَکَلِّفِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یُنازِعُ مَن فَوقَهُ ، ویَقولُ ما لا یَعلَمُ ، ویَتَعاطی ما لا یَنالُ . ولِلظّالِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَظلِمُ مَن فَوقَهُ بِالمَعصِیَةِ ، ومَن دونَهُ بِالغَلَبَةِ ، ویُعینُ الظَّلَمَةَ . ولِلمُنافِقِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یُخالِفُ لِسانُهُ قَلبَهُ ، وقَلبُهُ فِعلَهُ ، وعَلانِیَتُهُ سَریرَتَهُ . ولِلآثِمِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَخونُ ، ویَکذِبُ ، ویُخالِفُ ما یَقولُ . ولِلمُرائی ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَکسَلُ إذا کانَ وَحدَهُ ، ویَنشَطُ إذا کانَ النّاسُ عِندَهُ ، ویَتَعَرَّضُ فی کُلِّ أمرٍ لِلمَحمَدَةِ . ولِلحاسِدِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَغتابُ إذا غابَ ، ویَتَمَلَّقُ إذا شَهِدَ ، ویَشمَتُ بِالمُصیبَةِ . ولِلمُسرِفِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَشتَری ما لَیسَ لَهُ ، ویَلبَسُ ما لَیسَ لَهُ ، ویَأکُلُ ما لَیسَ لَهُ . ولِلکَسلانِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : یَتَوانی حَتّی یُفَرِّطَ ، ویُفَرِّطُ حَتّی یُضَیِّعَ ، ویُضَیِّعُ حَتّی یَأثَمَ . ولِلغافِلِ ثَلاثُ عَلاماتٍ : السَّهوُ وَاللَّهوُ وَالنِّسیانُ .
امام صادق علیه السلام ـ در بیان آنچه لقمان علیه السلام به پسرش گفت ـ : پسرم ! هر چیزی ، نشانه ای دارد که بدان شناخته می شود و بر اساس آن ، مورد گواهی قرار می گیرد ، و همانا دین ، سه نشانه دارد : دانش ، ایمان ، و عمل به آن . ایمان ، سه نشانه دارد : ایمان به خدا و کتاب های او و فرستادگانش . دانشمند ، سه نشانه دارد : شناخت خدا و شناخت آنچه می پسندد و شناخت آنچه نمی پسندد . صالح ، سه نشانه دارد : نماز و روزه و زکات . متظاهر نیز سه نشانه دارد : با برتر از خود می ستیزد ، و چیزی را می گوید که نمی داند ، و در پیِ چیزی است که به آن ، دست نمی یابد . ستمگر ، سه نشانه دارد : به بالاتر از خودش با نافرمانی ، و به پایین تر از خودش با چیرگی ، ستم می کند و به ستمگران ، یاری می رساند . منافق ، سه نشانه دارد : زبانش مخالف دلش ، و دلش مخالف کارش ، و ظاهرش مخالف باطنش است . گنهکار ، سه نشانه دارد : خیانت می ورزد ، دروغ می گوید ، و با سخن خودش نیز مخالفت می کند . ریاکار ، سه نشانه دارد : هنگامی که تنها باشد ، تنبلی می کند و هنگامی که نزد مردم باشد ، چابک است و در هر کاری ، خود را در مَعرض ستایش دیگران قرار می دهد . حسود ، سه نشانه دارد : هر گاه غایب باشد ، غیبت می کند و هر گاه حاضر باشد ، چاپلوسی می کند ، و به خاطر گرفتاری ، سرکوفت می زند . اسرافکار ، سه نشانه دارد : چیزی را می خرد که لازم ندارد ، و چیزی را می پوشد که لازم ندارد ، و چیزی را می خورد که لازم ندارد . تنبل ، سه نشانه دارد : تا آن جا سستی می کند که کوتاهی می شود ، و تا آن جا کوتاهی می کند که ضایع می سازد ، و تا آن جا ضایع می سازد که گناه می کند . غافل ، سه نشانه دارد : اشتباه و سرگرمی و فراموشی .
الخصال : ص 121 ح 113 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 415 ح 8 .

حدیث43

امام صادق علیه السلام :
کانَ فیما أوصی بِهِ لُقمانُ ابنَهُ ناتانَ أن قالَ لَهُ : یا بُنَیَّ ، لِیَکُن مِمّا تَتَسَلَّحُ بِهِ عَلی عَدُوِّکَ فَتَصرَعُهُ المُماسَحَةُ وإعلانُ الرِّضا عَنهُ ، ولا تُزاوِلهُ بِالمُجانَبَةِ فَیَبدُوَ لَهُ ما فی نَفسِکَ فَیَتَأَهَّبَ لَکَ . یا بُنَیَّ ، خَفِ اللّه َ خَوفا لَو وافَیتَهُ بِبِرِّ الثَّقَلَینِ خِفتَ أن یُعَذِّبَکَ اللّه ُ ، وَارجُ اللّه َ رَجاءً لَو وافَیتَهُ بِذُنوبِ الثَّقَلَینِ رَجَوتَ أن یَغفِرَ اللّه ُ لَکَ . یا بُنَیَّ ، حَمَلتُ الجَندَلَ وَالحَدیدَ وکُلَّ حِملٍ ثَقیلٍ فَلَم أحمِل شَیئا أثقَلَ مِن جارِ السَّوءِ، وذُقتُ المَراراتِ کُلَّها فَلَم أذُق شَیئا أمَرَّ مِنَ الفَقرِ.
امام صادق علیه السلام :در سفارش های لقمان به پسرش ناتان ، این است که به او گفت : «پسرم ! از چیزهایی که باید با آن ، در برابر دشمنت مسلّح شوی تا زمینگیرش کنی ، نرمی با او و اظهار خشنودی از اوست ؛ ولی با کناره گیری ، خود را از او دور نکن ، که رازت برای او آشکار می شود و برای [سرنگونیِ ]تو تدارک می بیند . پسرم ! از خدا چنان بترس که اگر با نیکیِ دو جهان به او برخوردی ، [باز هم ]بترسی که خدا کیفرت دهد ، و چنان به خدا امیدوار باش که اگر با گناهان دو جهان به او برخوردی ، [باز هم] امیدوار باشی که خدا تو را بیامرزد . پسرم ! صخره بزرگ و آهن و هر بار سنگینی را بر دوش کشیدم ؛ ولی چیزی سنگین تر از همسایه بد ، بر دوش نکشیدم . همه تلخی ها را چشیدم ؛ ولی چیزی تلخ تر از فقر نچشیدم» .
الأمالی للصدوق : ص 766 ح 1031 ، بحار الأنوار : ج 13 ص 413 ح 3 .

حدیث44

امام صادق علیه السلام :
نَیروزُنا کُلُّ یَومٍ ؛
امام صادق علیه السلام : هر روز ما نوروز است .
کتاب من لایحضره الفقیه ، ج 3، ص 300 .

حدیث45

امام صادق علیه السلام :
یَومُ النَّیروزِ هُوَ الیَومُ الَّذی یَظهَرُ فیهِ قائِمُنا أهلَ البَیتِ ؛
امام صادق علیه السلام: نوروز، روزی است که قائم ما اهل بیت در آن ظهور می کند .
بحار الأنوار، ج 52، ص 276 .

حدیث46

امام صادق علیه السلام :
إذا کانَ یَومُ النَّیروزِ فَاغْتَسِل وَ البَسْ أنظَفَ ثِیابِکَ ؛
امام صادق علیه السلام : هرگاه نوروز فرار رسید ، غسل کن و پاکیزه ترین لباس هایت را بپوش .
وسائل الشیعه ، ج 5، ص 288 .

حدیث47

امام صادق علیه السلام :
ما مِن یَومِ نَیروزٍ إلاّ و نَحنُ نَتَوقَّعُ فِیهِ الفَرَجَ لأِنَّهُ مِن أیّامِنا و أیّامِ شِیعَتِنا ؛
امام صادق علیه السلام :هیچ نوروزی نیست مگر آن که ما در آن روز منتظر فرج "ظهور قائم آل محمّد صلی الله علیه و آله" هستیم؛ چرا که نوروز از روزهای ما و شیعیان ما است.
مستدرک الوسائل، ج 6، ص 352 .

حدیث48

امام صادق علیه السلام :
لاتُفسِدْ عَلَی القَومِ ماءَهُم ؛
امام صادق علیه السلام : آب مورد نیاز مردم را آلوده ننمائید .
تهذیب الأحکام، ج 1، ص 185 .

حدیث49

امام صادق علیه السلام :
إنَّ القَصدَ أمرٌ یُحِبُّهُ اللّه َ ـ عَزَّوَجَلَّ ـ و إنَّ السَّرَفَ یُبغِضُهُ . . . و حَتّی صَبُّکَ فَضلَ شَرابِکَ ؛
امام صادق علیه السلام :میانه روی چیزی است که خدای ـ عزّوجلّ ـ آن را دوست دارد و اسراف را دوست نمی دارد . . . حتّی دور ریختن زیاده نوشیدنی ات را .
الکافی، ج 4، ص 52 .

حدیث50

امام صادق علیه السلام :
أدنَی الإسرافِ هِراقَةُ فَضلِ الإناءِ ؛
امام صادق علیه السلام : کم ترین اندازه اسراف، دور ریختن ته مانده ظرف (غذا یا آب) است .
الکافی ، ج 6 ، ص 460 .